Pasaran Karbon dan Transformasi Lestari Industri Sawit Malaysia

Pembangunan pasaran karbon semakin mendapat perhatian sebagai satu daripada instrumen penting dalam agenda ekonomi hijau global. Dalam konteks Malaysia, pasaran karbon bukan sahaja berfungsi sebagai mekanisme untuk mengurangkan pelepasan gas rumah kaca, malah membuka ruang baharu untuk menjana nilai ekonomi daripada aktiviti yang menyokong kelestarian alam sekitar.

Perkembangan ini selaras dengan komitmen negara untuk mengurangkan intensiti pelepasan karbon ekonomi sebanyak 45 peratus menjelang tahun 2030 berbanding dengan paras tahun 2005, selain mencapai sasaran pelepasan sifar bersih seawal tahun 2050.

Dalam landskap tersebut, sektor kelapa sawit mempunyai kedudukan yang amat strategik. Industri sawit Malaysia bukan sahaja merupakan sektor komoditi utama negara, malah menjadi penyumbang penting kepada pendapatan eksport.

Pada tahun 2024, pengeluaran minyak sawit mentah mencecah 19.34 juta tan, manakala eksport produk sawit berjumlah 26.66 juta tan dengan nilai eksport sebanyak RM109.39 bilion. Skala industri yang besar ini menjadikan sektor sawit antara bidang yang berpotensi memberikan impak ketara terhadap agenda penyahkarbonan negara tanpa menjejaskan pertumbuhan ekonomi.

Secara umumnya, pasaran karbon dalam sektor kelapa sawit merujuk proses mengenal pasti, mengukur, mengesahkan dan memperdagangkan pengurangan pelepasan karbon atau penyingkiran karbon yang terhasil daripada amalan perladangan dan pemprosesan yang lebih lestari.

Dalam konteks ini, kredit karbon boleh dijana melalui pelbagai inisiatif seperti penangkapan gas metana daripada efluen kilang minyak sawit (POME), penggunaan biogas sebagai sumber tenaga boleh baharu, peningkatan kecekapan tenaga, pengurusan biojisim, serta perlindungan kawasan yang mempunyai nilai pemuliharaan tinggi.

Malaysia mengambil langkah penting dalam membangunkan ekosistem pasaran karbon melalui penubuhan Bursa Carbon Exchange (BCX). Platform yang dilancarkan pada Disember 2022 itu berfungsi sebagai pasaran karbon sukarela negara bagi memudah cara perdagangan kredit karbon dan instrumen alam sekitar yang lain. Kewujudan platform dagangan yang formal ini meningkatkan ketelusan harga, memperkukuh kredibiliti transaksi dan menggalakkan penyertaan pelabur dalam ekonomi rendah karbon.

Bagi sektor kelapa sawit, kewujudan BCX membuka peluang kepada pengusaha ladang dan kilang sawit untuk menghubungkan projek pengurangan pelepasan dengan pembeli kredit karbon dalam pasaran sukarela. Keadaan ini memberikan kelebihan kepada industri sawit Malaysia yang mempunyai infrastruktur pengeluaran, sistem pensijilan dan pangkalan data yang lebih matang berbanding dengan banyak subsektor pertanian lain. Dengan pengukuhan aspek pengukuran, pelaporan dan pengesahan (MRV), sektor ini berpotensi menjadi antara peneraju pasaran karbon berasaskan bioekonomi di rantau ini.

Potensi terbesar sektor sawit dalam pasaran karbon terletak pada pengurusan POME. Efluen kilang sawit yang terurai secara anaerobik menghasilkan gas metana, iaitu gas rumah kaca yang mempunyai potensi pemanasan global jauh lebih tinggi berbanding karbon dioksida. Oleh itu, penangkapan dan penggunaan metana sebagai biogas bukan sahaja mengurangkan pelepasan karbon, malah membolehkan tenaga dijana untuk kegunaan industri atau disalurkan kepada grid tenaga negara.

Potensi ekonomi daripada sumber ini amat besar. Industri sawit Malaysia dianggarkan mempunyai kapasiti menghasilkan biogas yang signifikan melalui pemprosesan POME, sekali gus menyumbang kepada pengeluaran tenaga boleh baharu dan pengurangan pelepasan gas rumah kaca. Selain itu, penggunaan biogas dapat mengurangkan kebergantungan industri terhadap sumber tenaga konvensional dan meningkatkan kecekapan operasi kilang.

Kemajuan dalam pelaksanaan teknologi ini juga semakin ketara. Sejak tahun 2014, semua kilang baharu atau kilang yang diperluas diwajibkan memasang sistem penangkapan biogas. Pelaksanaan dasar tersebut telah menyumbang kepada pengurangan pelepasan karbon yang signifikan, di samping memperluas penggunaan tenaga boleh baharu dalam sektor sawit. Perkembangan ini menunjukkan bahawa industri sawit Malaysia sedang bergerak ke arah model pengeluaran yang lebih rendah karbon dan berorientasikan ekonomi hijau.

Selain POME, sumber biojisim sawit seperti tandan buah kosong, serat mesokarp dan tempurung isirung turut menawarkan peluang besar dalam pasaran karbon. Penggunaan bahan tersebut bagi penghasilan tenaga, biofuel dan produk bioasaskan bukan sahaja mengurangkan pergantungan pada bahan api fosil, malah meningkatkan kecekapan penggunaan sumber dalam rantaian nilai industri sawit.

Pembangunan pasaran karbon dalam sektor sawit lazimnya bermula dengan pelaksanaan aktiviti pengurangan pelepasan di ladang atau kilang, diikuti dengan proses pengukuran, pelaporan dan pengesahan. Setelah pengurangan pelepasan disahkan mengikut standard yang ditetapkan, kredit karbon boleh diterbitkan dan didagangkan dalam pasaran. Mekanisme ini membolehkan industri sawit menjana pendapatan tambahan daripada aset alam sekitar yang sebelum ini tidak mempunyai nilai komersial.

Bagi memastikan kredit karbon yang dihasilkan diterima oleh pasaran antarabangsa, aspek integriti dan kredibiliti perlu diberikan keutamaan. Dalam hal ini, pensijilan Malaysian Sustainable Palm Oil (MSPO) memainkan peranan penting sebagai asas tadbir urus dan pematuhan kelestarian. Standard MSPO yang diperkukuh membantu memastikan aktiviti pengeluaran sawit tidak melibatkan pembukaan hutan semula jadi atau kawasan bernilai pemuliharaan tinggi, sekali gus meningkatkan keyakinan pembeli terhadap kualiti kredit karbon yang dijana.

Pensijilan juga penting dalam memastikan kebolehkesanan data. Dalam pasaran karbon, nilai sesuatu kredit bergantung pada kemampuan membuktikan pengurangan pelepasan melalui data yang tepat, konsisten dan boleh diaudit. Oleh itu, integrasi antara pensijilan MSPO, sistem pemantauan operasi kilang, data POME dan pelaporan tenaga akan memperkukuh sistem MRV negara. Tanpa sistem yang mantap, pasaran karbon berisiko berdepan isu ketulenan data dan dakwaan amalan acah hijau (greenwashing) yang boleh menjejaskan keyakinan pelabur.

Walaupun potensinya besar, pembangunan pasaran karbon dalam sektor sawit masih berdepan dengan beberapa cabaran. Antaranya termasuklah kos pelaburan awal yang tinggi bagi pemasangan sistem biogas, keperluan audit dan pensijilan, serta pelaksanaan sistem MRV yang komprehensif. Selain itu, ketidaktentuan harga kredit karbon dalam pasaran sukarela turut menimbulkan risiko terhadap pulangan pelaburan.

Cabaran yang lebih besar melibatkan penyertaan pekebun kecil. Walaupun golongan ini merupakan komponen penting dalam industri sawit negara, skala operasi yang kecil dan kekangan sumber kewangan menyukarkan mereka untuk menyertai pasaran karbon secara langsung. Oleh itu, pendekatan yang lebih inklusif seperti model agregasi projek, pembiayaan hijau, sokongan teknikal dan kerjasama koperasi perlu diperkukuh bagi memastikan manfaat ekonomi karbon dapat dinikmati secara lebih meluas.

Prospek pasaran karbon dalam sektor kelapa sawit dilihat cerah sekiranya disokong oleh dasar yang konsisten, insentif pelaburan dan standard karbon yang diyakini pasaran. Pelbagai inisiatif berkaitan dengan ekonomi kitaran, bioenergi dan peralihan tenaga yang sedang dilaksanakan kerajaan mewujudkan persekitaran yang kondusif untuk sektor sawit mengintegrasikan projek karbon dalam strategi perniagaan mereka. Dalam konteks ini, pasaran karbon berpotensi menjadi penghubung antara agenda kelestarian dengan penciptaan nilai ekonomi baharu.

Pada masa hadapan, kejayaan pasaran karbon sawit bergantung pada empat faktor utama, iaitu integriti data, penyertaan lebih meluas daripada kilang dan pekebun kecil, pematuhan kepada standard karbon yang diiktiraf, serta kewujudan permintaan yang berterusan terhadap kredit karbon berkualiti tinggi. Jika semua elemen tersebut dapat diperkukuh, sektor kelapa sawit Malaysia bukan sahaja mampu meningkatkan daya saing global, malah berpotensi muncul sebagai model bioindustri tropika rendah karbon yang berjaya.

Kesimpulannya, pembangunan pasaran karbon dalam sektor kelapa sawit merupakan peluang strategik untuk memperkukuh daya saing industri, menyokong komitmen iklim negara dan mewujudkan sumber pendapatan baharu berasaskan ekonomi rendah karbon. Dengan kekuatan dari segi skala industri, sumber biojisim yang melimpah dan sistem pensijilan yang semakin mantap, sektor sawit mempunyai asas yang kukuh untuk memanfaatkan peluang tersebut. Namun begitu, kejayaan jangka masa panjang memerlukan penyelesaian menyeluruh terhadap cabaran kos, sistem MRV, integriti pasaran dan penyertaan pekebun kecil. Jika dilaksanakan secara berkesan, pasaran karbon berpotensi menjadi pemacu baharu kepada transformasi lestari industri kelapa sawit Malaysia.