Ibn Khaldun dan Asas Pemikiran Ekonomi (Bhg. 2)

Ibn Khaldun telah mengemukakan beberapa teori ekonomi yang berpaksikan hubungan rapat antara aspek ekonomi dengan sosiologi, jauh mendahului pemikir Barat moden seperti Adam Smith, Thomas Robert Malthus (1766–1834) dan David Ricardo (1772–1823), iaitu kira-kira tiga abad lebih awal. Antara teori ekonomi yang dikemukakan oleh beliau sebagaimana disenaraikan oleh Muhamad Mujahidin dalam kertas kerjanya yang bertajuk The Concept of Economic Thought of Ibn Khaldun termasuklah:

1. Teori Jual Beli

Menurut Ibn Khaldun, perdagangan ialah suatu usaha untuk menambah kekayaan melalui pembelian barangan pada harga rendah dan menjualnya semula pada harga yang lebih tinggi. Barang dagangan ini boleh terdiri daripada pakaian, haiwan ternakan atau sembelihan dan hasil pertanian. Keuntungan diperoleh melalui dua cara;  pertama dengan membeli barang secara pukal dan menjualnya semasa harga meningkat; kedua dengan menjual barang yang dibeli ke wilayah atau negara lain yang mempunyai permintaan tinggi.

Pandangan ini berbeza daripada Imam al-Ghazali yang menekankan konsep keuntungan melalui pengurangan margin untung dan penjualan pada harga rendah. Namun begitu, kedua-dua tokoh ini bersetuju bahawa keuntungan merupakan motif utama dalam perdagangan. Bagi Ibn Khaldun, keadilan merupakan asas utama kerana tanpa keadilan, sesebuah negara akan menuju kejatuhan dan kemusnahan peradaban. Oleh itu, aktiviti perdagangan mesti dilaksanakan dalam kerangka syariah dan prinsip keadilan termasuk harga yang wajar, tidak melampau dan berpandukan pada persaingan bebas yang beretika.

2. Teori Pengeluaran

Ibn Khaldun melihat pengeluaran sebagai elemen asas ekonomi yang berhubung rapat dengan penggunaan dan pertumbuhan. Beliau menegaskan bahawa manusia merupakan makhluk ekonomi dan pengeluar. Dalam proses pengeluaran, buruh memainkan peranan penting, manakala organisasi sosial pengeluaran dan pembahagian kerja dianggap sangat utama. Pembahagian kerja dan pengkhususan akan meningkatkan kecekapan, mewujudkan lebihan pengeluaran dan akhirnya membawa kepada kemakmuran ekonomi.

Pertumbuhan pengeluaran akan mencetuskan peningkatan permintaan terhadap barangan dan perkhidmatan, sekali gus merangsang pertumbuhan ekonomi. Ibn Khaldun turut menekankan bahawa tenaga kerja yang memiliki kemahiran khusus jauh lebih penting dan berdaya saing berbanding dengan sekadar bergantung pada sumber asli negara semata-mata.

3. Teori Nilai, Wang dan Harga

Ibn Khaldun mentakrifkan nilai sesuatu barang berdasarkan jumlah kerja dan kos terkumpul yang diperlukan untuk menghasilkannya. Terdapat hubungan langsung antara kuantiti buruh dengan kadar pengeluaran: lebih banyak buruh, maka lebih tinggi pengeluaran dan sebaliknya. Bagi Ibn Khaldun, wang ialah alat tukar utama untuk memenuhi keperluan manusia, namun bukan penentu mutlak kepada kekayaan sesebuah negara.

Beliau menyarankan penggunaan emas dan perak sebagai piawaian kewangan kerana kestabilannya dan ketahanannya daripada pengaruh subjektif. Dalam konteks harga pula, Ibn Khaldun mengaitkannya dengan hukum penawaran dan permintaan. Harga ideal ialah harga yang tidak membebankan pengguna dan tidak merugikan pengeluar, suatu keseimbangan yang menjamin kesejahteraan bersama.

4. Teori Pengagihan

Menurut Ibn Khaldun, harga sesuatu produk terdiri daripada tiga komponen utama, iaitu:

• Gaji: Buruh ialah asas kepada nilai produk dan kadar gaji ditentukan oleh mekanisme pasaran, iaitu permintaan dan penawaran buruh. Peningkatan gaji akan meningkatkan kuasa beli.
• Keuntungan: Perbezaan antara harga jualan dengan belian merupakan keuntungan pedagang yang juga dikawal oleh hukum pasaran. Walaupun konsep ini mencerminkan prinsip kapitalisme moden, Ibn Khaldun menekankan keperluan batasan etika dan keadilan dalam menentukan kadar keuntungan.
• Cukai: Perbelanjaan kerajaan boleh merangsang pengeluaran, manakala cukai yang berlebihan akan melemahkannya. Ibn Khaldun mencadangkan agar cukai dikenakan secara seimbang, iaitu mencukupi untuk membiayai keperluan negara, tetapi tidak membebankan rakyat. Pendekatan ini menyerlahkan peranan kerajaan dalam pembangunan ekonomi melalui dasar fiskal yang berhikmah.

5. Teori Kitaran (Demografi dan Fiskal)

Teori kitaran Ibn Khaldun merangkumi dua aspek utama, iaitu:

• Kitaran Penduduk: Beliau mengaitkan pertambahan populasi dengan peningkatan pengeluaran. Semakin banyak penduduk, semakin tinggi permintaan pasaran dan keperluan tenaga kerja yang seterusnya akan merangsang pertumbuhan ekonomi. Dalam masa yang sama, peningkatan pengeluaran juga memerlukan pertambahan tenaga kerja lalu mewujudkan kitaran pertumbuhan yang berterusan.
• Kitaran Kewangan Awam: Perbelanjaan kerajaan dilihat sebagai pemacu utama pengeluaran dan pembangunan. Walaupun cukai tetap diperlukan, kadar yang terlalu tinggi boleh menjejaskan aktiviti ekonomi. Oleh itu, cukai perlu dikenakan berdasarkan kemampuan rakyat dan berpandukan garis panduan agama. Hasil cukai yang dikutip secara adil boleh digunakan untuk membiayai pembangunan infrastruktur, menstabilkan ekonomi serta menjamin keselamatan politik dan sosial.

Sumbangan Ibn Khaldun dalam bidang ekonomi amat signifikan kerana beliau menyatukan ekonomi dengan unsur sosiologi, politik, norma sosial dan kepercayaan. Dalam karya al-Muqaddimah, beliau membentuk satu model ekonomi yang bukan sahaja menjelaskan hukum pasaran, tetapi juga menganalisis dinamik kebangkitan dan kejatuhan tamadun.

Model ini mencerminkan pendekatan holistik terhadap ekonomi sebagai cabang ilmu sains sosial yang saling berkait dengan faktor kemanusiaan, struktur masyarakat dan kerangka moral. Oleh itu, Ibn Khaldun bukan sahaja pelopor teori ekonomi Islam, malah merupakan seorang pemikir sistem sosial dan ekonomi yang jauh mendahului zamannya.